ka gs

De levenswijze van jagers-verzamelaars

(J 9000) (1) Het grootste deel van de geschiedenis leefden mensen als nomaden in de samenleving van jager- verzamelaars. Ze kwamen aan hun voedsel door te jagen en voedsel te verzamelen in de natuur. Omdat mensen nog niet konden schrijven is onze kennis over de prehistorie gebaseerd op ongeschreven bronnen.

het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen

(9000-6000) (1) De levenswijze van mensen veranderde door de ontwikkeling van de landbouw die voor het eerst ontstond in het Midden-Oosten omstreeks 10 000 v.C. De overstap van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt duurde duizenden jaren, maar had zulke grote gevolgen dat gesproken wordt van de landbouwrevolutie. De landbouwsamenleving ontstond waarin mensen in dorpen leefden. Uit gevonden graven weten we dat deze eerste boeren geloofden in een hiernamaals.

het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen

(3000)(1) In Mesopotamië, langs de vruchtbare oevers van de Eufraat en de Tigris, ontstond de eerste stedelijke beschaving omstreeks 3500 v.C. Door de gunstige natuurlijke omstandigheden ontstond een landbouwoverschot, waardoor een deel van de bevolking in steden kon wonen en leven van nijverheid en handel. Om de bevloeiing van akkers in deze landbouwstedelijke samenleving te organiseren ontwikkelden leiders zich tot koningen, die met ambtenaren, priesters en soldaten heersten over een groot gebied. Voor de administratie van het bestuur werd het schrift uitgevonden. Mensen geloofden in machtige goden die alles bepaalden.

De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat

(3000-500)(2) In de oudheid bestond Griekenland uit onafhankelijke stadstaten met verschillende bestuursvormen, zoals de monarchie en aristocratie. In de 6e eeuw v.C. ontstond in Athene de eerste democratie, waarin burgers in een volksvergadering beslisten over het bestuur. Vanaf dezelfde eeuw ontwikkelden Griekse filosofen een wetenschappelijke manier van denken, waarbij ze alles met hun verstand probeerden te beredeneren.

De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur

(3000-500)(2)In de 5e en 4e eeuw v.C. ontwikkelden de Grieken hun bouwkunst en beeldhouwkunst tot op hoog niveau. Na de verovering van Griekenland namen de Romeinen de Griekse vormentaal over en voegden er eigen elementen aan toe. Deze Grieks-Romeinse mengcultuur wordt klassiek genoemd, vanwege de latere navolging.

De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde

(3000-500) (2) Het Romeinse Rijk breidde zich uit over Klein-Azië, het Midden-Oosten, Noord-Afrika en grote delen van Europa, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur daar overheersend werd.

De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa

(3000-500)(2)Germaanse stammen ten noorden van het Romeinse Rijk voorkwamen een verdere Romeinse opmars. Later drongen Germaanse stammen het Romeinse Rijk binnen. Ze namen de Grieks-Romeinse cultuur gedeeltelijk over.

De ontwikkeling van het jodendom en het Christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten

(3000-500)(2)Het jodendom, de oudste monotheïstische godsdienst, kwam in Israël/Palestina tot ontwikkeling. Nadat de Romeinen het gebied hadden veroverd ontstond uit het jodendom in de 1e eeuw het christendom, dat over het Romeinse rijk werd verspreid. Omdat christenen weigerden om de Romeinse keizer als god te vereren werden ze van tijd tot tijd vervolgd. In de 4e eeuw werd het christendom toegestaan; later werd het de Romeinse staatsgodsdienst. Andere godsdiensten werden verboden.

De verspreiding van het christendom in geheel Europa

(500-1000)(3)Tussen 500-1000 verbreidde het Christendom zich in Europa tot ver buiten de grenzen van het vroegere Romeinse Rijk. Europa was in de 11e eeuw gekerstend tot en met IJsland in het noorden, Ierland in het westen en Rusland in het oosten.

Het ontstaan en de verspreiding van de islam

(500-1000)(3) In de 7e eeuw ontstond in Arabië een derde monotheïstische godsdienst, de islam. Voor de verspreiding van hun godsdienst veroverden Arabische moslims een groot gebied tot aan Noord-Spanje en India. Er ontstond een Arabisch rijk met een bloeiende cultuur waarin de islam, het Arabische schrift en de Arabische taal dominant waren. In 750 viel het rijk uiteen, maar de islamitische wereld bleef een economische en culturele eenheid.

de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid

(500-1000)(3)Door de ondergang van het West-Romeinse rijk verminderde de bevolking, zakten nijverheid en handel in en viel de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa uit elkaar. In de Germaanse staten trokken stedelingen naar het platteland waar een landbouwsamenleving ontstond en waar ze bescherming zochten van lokale machthebbers. Om te zorgen voor wederzijdse zekerheid kwamen de horigheid en het zelfvoorzienende hofstelsel tot ontwikkeling.

het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur

(500-1000) (3) Omstreeks 800 kwam in het Frankische rijk van Karel de Grote het feodale stelsel tot ontplooiing. Voor het bestuur van hun rijk gebruikten koningen lokale edelen, die als leenheren trouw moesten zijn aan hun leenheer, de koning. Rijke edelen hadden legertjes met soldaten te voet en ridders met dure uitrustingen. Vanaf de 9e eeuw bevorderde het leenstelsel de politieke versnippering van West- Europa.

de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving

(1000-1500)(4) Na 1000 herleefde de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa. De landbouw ging meer opbrengen. Er ontstonden duizenden steden waar handelaren en ambachtslieden leefden.

De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden

(1000-1500) (4) Steden werden zelfstandiger doordat edelen hun steeds meer rechten verleenden, in ruil voor geld. Door hun rijkdom en vrijheid hadden de steden een grote aantrekkingskracht op de bewoners van het platteland. De macht in steden kwam in handen van een elite van rijke kooplieden.

Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben

(4)Rond 1100 streed de paus met wereldlijke vorsten als de Duitse Keizer en de Franse koning om de hoogste macht. De paus eiste dat zij hem gehoorzaamden, maar de wereldlijke vorsten wilden juist zeggenschap over kerkelijke zaken. Het compromis behelsde een soort scheiding tussen kerk en staat: de paus besliste over kerk en geloof, de koning over alles wat daarbuiten viel.

De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.

(1000-1500)(4) Aan het eind van de 11e eeuw werd Jeruzalem veroverd door een christelijk leger afkomstig uit West-Europa. In de 12e en 13e eeuw volgden meer kruistochten om gebieden ten oosten van de Middellandse Zee te veroveren of in christelijke handen te houden. De handel van Europeanen in het Midden-Oosten, onder meer van specerijen uit Oost Azië, bloeide op. Christelijke legers veroverden ook het Iberisch schiereiland en grote gebieden in Oost-Europa.

Het begin van staatsvorming en centralisatie

(1000-1500) (4)In de tijd van steden en staten vergrootten de Franse en Engelse koningen hun macht. Met een eigen leger, ambtenaren en landelijke rechtspraak begonnen ze de vorming van een centraal bestuurde staat. Op deze manier vergrootten ook de Bourgondische hertogen de politieke eenheid in de Nederlanden. Het Duitse rijk bleef versnipperd.

Het begin van de Europese overzeese expansie

(1500-1600)(5)In de 15e eeuw maakten de Turks-Osmaanse veroveringen een einde aan de Europese handel in het oostelijk Middellandse Zeegebied. Op zoek naar goud en om specerijen uit Oost-Azië te halen verkenden Portugezen en Spanjaarden als eersten de kusten van Afrika, Azië en Amerika. Spanjaarden en Portugezen veroverden grote delen van Amerika waar ze kolonies stichtten. De indiaanse bevolking kwam grotendeels om. Aan het einde van de 16e eeuw reisden ook Nederlanders, Engelsen en Fransen naar Oost-Azië. Langs de Afrikaanse en Aziatische kusten stichtten Europeanen versterkte handelsposten. Tussen de vier werelddelen kwam een uitwisseling van personen, goederen en culturen op gang.

Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling

(1500-1600)(4)ontdekkers en hervormers

De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid

(1500-1600)(4)Aan het einde van de middeleeuwen ontstond in de Italiaanse steden een nieuwe belangstelling voor de Grieks-Romeinse beelden, ruïnes en geschriften.

De protestantse Reformatie had splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg

(1500-1500)(4)In de 16e eeuw scheurde de kerk. Onder invloed van kerkhervormers als Luther en Calvijn splitsten in West-Europa protestantse christenen zich af van de rooms-katholieke kerk.

het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

(1500-1600)(4)De Spaanse koning Filips II was landsheer van de Nederlanden. In 1568 kwamen Nederlanders onder leiding van Willem van Oranje in opstand tegen Filips vanwege zijn centralisatiepolitiek en zijn felle vervolging van protestanten. Gedurende de Opstand (Tachtigjarige Oorlog) breidden de opstandelingen hun gebied uit vanuit het westen van Holland en Zeeland tot vrijwel het huidige grondgebied van Nederland. In 1581 zetten de Staten-Generaal van de zeven opstandige gewesten Filips af als landsheer. In 1588 vormden ze de Republiek der Verenigde Nederlanden. In 1648 sloten de Republiek en Spanje de Vrede van Münster.

De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek

(1600-1700)(6)De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was een van de weinige republieken in Europa. De Republiek bestond uit zeven zelfstandige gewesten en later veroverde gebieden, die door de Staten- Generaal werden bestuurd. Naar buiten toe trad de Republiek op als eenheid. De macht was in handen van regenten, die voor een groot deel werden benoemd uit de rijke stedelijke burgerij. De 17e eeuw was voor Nederland een gouden eeuw, een tijd van grote economische voorspoed en bloei van kunst en wetenschap.

Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie

(1600-1700)(6)In de 17e eeuw kwam het handelskapitalisme tot bloei en ontstonden wereldwijde handelsnetwerken. In de groeiende wereldeconomie speelde de Verenigde Oost-Indische Compagnie een hoofdrol. De West-Indische Compagnie was actief in gebieden rond de Atlantische Oceaan.

Het streven van vorsten naar absolute macht

(1600-1700)(6)In de 17e eeuw streden Europese vorsten met hun onderdanen om de verdeling van de macht. Veel vorsten streefden naar absolute macht. In Frankrijk ontstond een absolute monarchie, terwijl Engeland een constitutionele monarchie werd.

De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek

(1600-1700)(6)De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was een van de weinige republieken in Europa. De Republiek bestond uit zeven zelfstandige gewesten en later veroverde gebieden, die door de Staten- Generaal werden bestuurd. Naar buiten toe trad de Republiek op als eenheid. De macht was in handen van regenten, die voor een groot deel werden benoemd uit de rijke stedelijke burgerij. De 17e eeuw was voor Nederland een gouden eeuw, een tijd van grote economische voorspoed en bloei van kunst en wetenschap.

De wetenschappelijke revolutie

(1600-1700)(6. Tijd van regenten en vorsten) Een nieuwe wetenschappelijke manier van denken brak door. Centraal stond daarbij het systematisch verwerven van kennis door observaties, experimenteren en logisch redeneren. Dit leidde tot veel ontdekkingen en uitvindingen

Rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen

(1700-1800)(7)De wetenschappelijke revolutie in westerse landen leidde in de 18e eeuw tot groot optimisme over de mogelijkheid om met behulp van het verstand alles te begrijpen en te verbeteren. Verlichte denkers ontwikkelden nieuwe, vaak revolutionaire ideeën op het terrein van godsdienst, politiek, economie en samenleving.

Voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlicht wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)

(1700-1800)(7. Tijd van pruiken en revoluties) Vorsten als de Pruisische koning Frederik II hielden vast aan hun absolute macht en de voorrechten van de adel, maar probeerden wel een verlicht bestuur te voeren, wel voor maar niet door het volk. Ze garandeerden bijvoorbeeld godsdienstvrijheid

Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme

(1700-1800)(7. Tijd van pruiken en revoluties) Handelaren brachten Afrikaanse slaven naar Amerika om op plantages gewassen voor de export te verbouwen. Abolitionisten streefden - beïnvloed door de verlichting - naar afschaffing van de slavernij

De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

(1700-1800)(7. Tijd van pruiken en revoluties) Eind 18e eeuw vonden in Noord-Amerika, Frankrijk en de Republiek der Nederlanden democratische revoluties plaats. In grondwetten werden burgerrechten vastgelegd. Adellijke voorrechten werden afgeschaft. Alleen in Amerika hield de democratie stand

De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële samenleving

(1800-1900) (8. Tijd van burgers en stoommachines) Door de industriële revolutie werd de agrarisch-urbane samenleving een industriële, met de invoering van gemechaniseerde grootschalige productie en verstedelijking. Vanaf 1775 gebeurde dit in Engeland, na 1850 volgden Duitsland, de VS en de Republiek

De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie

(1870-1900)(8. Tijd van burgers en stoommachines) Vanaf 1870 zochten de industriële mogendheden naar grondstoffen en afzetmarkten, vooral in Afrika. Ze gingen hun kolonies grondiger exploiteren

De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

(8)Vanaf 1815 ontstonden politieke stromingen als het liberalisme, nationalisme en socialisme, die zich verzetten tegen de conservatieve monarchieën. Door de opkomst van de burgerij en de arbeidersklasse groeide hun invloed.

Discussies over de 'sociale kwestie'

(1800-1900)(8. Tijd van burgers en stoommachines) De armoede en de slechte werkomstandigheden van de arbeiders ten gevolg van de industrialisering kwamen op de agenda, ook in het parlement

De opkomst van emancipatiebewegingen

(1848-1917)(8. Tijd van burgers en stoommachines)De verlichte mannelijke burgerij maakte in de tweede helft van de 19e eeuw in Nederland de dienst uit. Confessionelen, socialisten en feministen eisten gelijkberechting voor hun achterban van gelovige christenen, arbeiders en vrouwen

Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces

(1800-1900)(8. Tijd van burgers en stoommachines) Overal in Europa nam op den duur de macht van het parlement toe en werd het kiesrecht uitgebreid. Nederland kreeg in 1919 algemeen kiesrecht

De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie

(1900-1950)(9)Door de verbeterde communicatiemiddelen in de industriële samenleving kwamen in het begin van de 20e eeuw massapropaganda en massaorganisaties tot ontwikkeling. In de totalitaire staten was de propaganda alomtegenwoordig en moest iedereen lid worden van massaorganisaties.

Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaal-socialisme

(1900-1950)(9. Tijd van de wereldoorlogen) Direct na de Eerste Wereldoorlog wonnen rechtse en linkse totalitaire ideologieën veld. Hun aanhangers kwamen aan de macht in Rusland, Italië en Duitsland

De crisis van het wereldkapitalisme

(1900-1950)(9)De jaren 1920 waren een tijd van optimisme, bloeiend kapitalisme en een groeiende de wereldeconomie, maar in 1929 ontstond in de VS een economische crisis. Door de internationale economische banden liep deze in veel landen uit op een langdurige en diepe depressie met massale werkloosheid en armoede. In een aantal landen reageerden regeringen op de crisis door te bezuinigen op hun uitgaven. Andere regeringen bestreden de crisis door in te grijpen in de economie, zoals het met geld scheppen van werkgelegenheid.

Het voeren van twee wereldoorlogen

(1900-1950)(9. Tijd van de wereldoorlogen) In de jaren 1914-1918 en 1939-1945 woedde er een wereldoorlog. Duitsland stond beide keren tegenover Frankrijk, Engeland, Rusland (Sovjet-Unie) en de VS. Het verloor beide wereldoorlogen, maar werd pas in de tweede verpletterend verslagen

Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering

(1900-1950)(9)Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden aan het thuisfront vrouwen en ouderen ingezet om de productie op gang te houden. In frontgebieden richtten soldaten met moderne wapens ongekende verwoestingen aan. Door de oorlog stierven een miljoen burgers. De Tweede Wereldoorlog was nog meer een totale oorlog dan de Eerste. Soldaten begingen veel wreedheden en richtten met massavernietigingswapens nog grotere verwoestingen aangericht. Door deze oorlog stierven 27 miljoen burgers.

racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden

(1900-1950)(9)De nazi's hingen een nieuw racistisch antisemitisme aan. Ze wakkerden het eeuwen oude antisemitisme in Duitsland aan. Na de machtsovername van Hitler in 1933 werden joden systematisch getreiterd en gediscrimineerd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog besloten de nazi's om alle joden in Europa te vermoorden. Joden werden verzameld in wijken en kampen en werden afgevoerd naar vernietigingskampen in Polen. Tijdens de Holocaust werden zes miljoen joden vermoord. Ook Roma en Sinti werden vervolgd en massaal vermoord.

De Duitse bezetting van Nederland

(9. Tijd van de wereldoorlogen) Nederland was van mei 1940 tot mei 1945 bezet door nazi-Duitsland. Men paste zich aan, sommigen zaten in het verzet of collaboreerden

Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

(1900-1950)(9)In het interbellum groeide in de kolonies in Azië verzet tegen het imperialisme, terwijl dit in Afrika nog nauwelijks voorkwam. Het nationalisme kwam op doordat inheemse jongeren Europees onderwijs kregen, waardoor ze westerse ideeën leerden kennen, en werd versterkt door de Eerste Wereldoorlog waarin Fransen en Britten soldaten uit kolonies nodig hadden. In Brits-Indië gaf de Britse regering de Indiërs rechten, maar de nationalisten onder leiding van Gandhi wilden onafhankelijkheid. Met hun non-coöperatie dwongen ze de Britten tot verdere onderhandelingen. Dit voorbeeld werd in Nederlands-Indië gevolgd door de nationalisten onder leiding van Soekarno. Door zijn eis om onafhankelijkheid werd hij opgepakt en verbannen.

De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog

(1950)(10)Na de Tweede Wereldoorlog bleven de VS en de Sovjet-Unie over als supermachten. Hun ideologische tegenstelling leidde tot wantrouwen; beide landen voelden zich door de ander bedreigd. Onder leiding van de VS en de Sovjet-Unie kwamen twee ideologische blokken van landen tegenover elkaar te staan. Door de nucleaire wapenwedloop tussen de blokken groeide de kans op een atoomoorlog. Tijden met hoog oplopende spanning werden afgewisseld door tijden met ontspanning, waarin overlegd werd over beperking van de verdere bewapening. In 1989 kwam een vreedzaam eind aan de Koude Oorlog.

de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld

(10)Na 1945 verloor het Westen zijn overwicht in de wereld door de ontmanteling van de koloniale rijken. Tussen 1946 en 1957 werd bijna heel Azië onafhankelijk. Tussen 1956 en 1964 kregen bijna alle Afrikaanse kolonies hun onafhankelijkheid.

De eenwording van Europa

(10)Na de Tweede Wereldoorlog besloten West-Europese landen tot samenwerking om de vrede te bewaren, de welvaart te bevorderen en de democratie te versterken. Ze voelden zich ook bedreigd door de Sovjet-Unie en wilden samen sterker staan in de Koude Oorlog. De Europese eenwording begon in 1951 met de oprichting van de EGKS die in 1957 werd opgevolgd door de EEG. Na de Koude Oorlog en de Duitse hereniging besloten de twaalf lidstaten tot verdere eenwording in de Europese Unie. Tussen 1992 en 2013 kwamen er zestien landen bij, waaronder veel Oost-Europese landen.

De toenemende westerse welvaart die in de jaren zestig van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen

(10)De toenemende welvaart

De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

(10. Tijd van televisie en computer) Door de komst van miljoenen mensen uit voormalige koloniën en landen rond de Middellandse Zee ontstonden in West-Europa multiculturele samenlevingen